Views: 59
Ta là mèo là tiểu thuyết đầu tay, được xuất bản vào năm 1905, của nhà văn người Nhật – Natsume Soseki. Đây là tác phẩm xuất sắc với phong cách trào phúng và châm biếm xã hội sâu sắc.
Natsume Soseki
Natsume Soseki (1867 – 1916) sống trong thời kì Minh Trị Duy Tân tại Nhật Bản. Giai đoạn này nước Nhật chứng kiến rất nhiều sự thay đổi và cải cách như chính cái tên của thời kì.
Natsume Soseki thuộc thế hệ những trí thức tinh hoa theo khuynh hướng sáng tạo văn hóa từ cuộc đối đầu phương Đông và phương Tây thời kỳ Meiji (Minh Trị, 1868-1912), là một trong những chủ soái của trường phái văn chương tâm lý cao sang (yoyūha, Dư dụ phái) bút chiến với chủ nghĩa tự nhiên (shizenshugi) trên văn đàn Nhật Bản những năm đầu thế kỷ 20, Natsume Sōseki được các nhà phê bình văn học đánh giá là “một trong ba trụ cột của nền văn học hiện đại Nhật Bản” cùng với Mori Ōgai (1862-1922) và Akutagawa Ryunosuke (1892-1927).
Hình ảnh Natsume Soseki của ông còn được in trên tờ tiền giấy 1000 yên từ năm 1984 – 2004. Sinh thời, ông vốn là một nhà giáo, nhà văn, nhà thơ tài hoa. Ông từng đi du học tại London về văn học, nên cũng hiểu biết rất rõ về văn học và xã hội phương Tây. Ông là một người tài giỏi nhưng bị căn bệnh thần kinh và song song với đó là bệnh đau dạ dày.Ông đã sống những năm tháng cuối đời bên những trang sách viết dở dưới sự hành hạ về thể xác lẫn tinh thần của cả 2 căn bệnh.
Tiểu thuyết Ta là mèo – Natsume Soseki
Tiểu thuyết Ta là mèo có tên tiếng Nhật là “Wagahai wa neko dearu”, là tiểu thuyết đầu tay của nhà văn người Nhật Bản – Natsume Soeki. Tiểu thuyết này từng được xuất bản tại Việt Nam, có tên là Tôi là con mèo qua sự chuyển ngữ của dịch giả Bùi Thị Loan (NXB Hội nhà văn).
Năm 2026, Tao Đàn đã phát hành tiểu thuyết này một lần nữa với tựa đề là Ta là mèo qua phần chuyển ngữ của dịch giả Mai Đỗ. Lúc đầu, tôi tưởng dịch giả nổi tiếng Mặc Đỗ nhưng không phải.
Ta là mèo của Natsume Sōseki là một trong những tác phẩm nổi tiếng nhất của văn học Nhật Bản hiện đại. Dưới giọng kể tỉnh bơ của một con mèo vô danh, đời sống thường nhật của những tri thức nửa mùa hiện ra với tất cả sự ngớ ngẩn, tự phụ và đôi khi là đáng thương. Một cuốn sách vừa dễ thương, vừa sâu sắc, lại vừa hài hước, không cao trào kịch tính, không cốt truyện gay cấn. Ta là mèo cuốn người đọc vào một chuỗi quan sát tinh vi, những cuộc đối thoại, những suy tư tưởng chừng vụn vặt, nhưng không bao giờ lên giọng phán xét.
Nếu bạn đang tìm một tác phẩm khiến mình bật cười vì những điều rất nhỏ nhặt, rồi ngay sau đó phải suy tư về ẩn ý phía sau, thì đây chính là cuốn sách dành cho bạn.
Một con mèo không có tên
Ta là mèo được kể với ngôi thứ nhất là “tôi” – là một con mèo không có tên nhưng thông thái : hiểu được tiếng người, có óc phân tích và tư duy phản biện để phê phán một bộ phận con người từ tầng lớp trí thức tới tầng lớp tư sản mới nổi với đầy thói hư tật xấu trong thời kỳ Minh Trị.
Nó là một con mèo hoang không biết sinh ra từ đâu và tình cờ vào nhà ông thầy giáo có tên là Chinno Kushami dạy tiếng Anh. Nó được ở lại, cho ăn uống, luôn ngồi trên đùi ông chủ là Kushami hóng chuyện khi có ai ghé nhà thầy giáo nói chuyện. Nhưng nó tự cho mình là một con mèo thông thái, có trí thông minh siêu việt, biết thuật đọc được lòng người hiểu hết mọi lý lẽ cuộc sống, lõi đời, chỉ có một hạn chế duy nhất là không nói được tiếng người nhưng luôn phê phán con người :
“Tôi thấy con người là những kẻ chẳng có khả năng gì khác ngoài việc cứ cố làm cho cái miệng của mình phải vận động để giết thời gian, cười về những chuyện chẳng đáng cười, vui với những chuyện chẳng có gì vui” (Trích Ta Là Mèo – NPH Tao Đàn)
Nó tự cao luôn huênh hoang với bất cứ con mèo nào từ con mèo Tam Mao nhà bà giáo dạy đàn Shamisen, đến con Mèo Đen của nhà phu xe nhưng việc mà một con mèo nào cũng phải làm là “bắt chuột” nhưng nó không làm và lý giải :
“Không có chuyện một con mèo khôn như tôi lại không thể bắt được chuột. Chẳng những không có chuyện, tôi không thể bắt được mà không đời nào tôi lại không bắt được. Cho đến tận bây giờ, tôi không bắt được là vì tôi không muốn bắt.” (Trích Ta Là Mèo – NPH Tao Đàn)
Nó tự nghĩ bản thân là một con người với đầy tính nghĩa hiệp, thông cảm và thương cảm với từng số phận con người mà nó tiếp xúc.
“Có lẽ sẽ có độc giả nghĩ rằng tôi ăn nói bừa bãi nhưng tôi không phải là con mèo bồng bột như vậy. Ẩn trong từng câu chữ của tôi đều bao hàm triết lý lớn lao của vũ trụ là điều đương nhiên, từng câu từng chữ đó tương thích trước sau tỏ tường.” (Trích Ta Là Mèo – NPH Tao Đàn)
Nó là một con mèo vô dụng và tự phụ. Trong một đêm, một tên ăn trộm vào nhà Kushami ăn trộm và nó phát hiện nhưng không thể đánh thức “ông chủ Kushami dậy. Tên trộm ngang nhiên lấy đồ và bỏ đi. Cuối tiểu thuyết vì tính tò mò mà nó uống bia còn thừa trong cuộc nhậu giữa Kushami, Meitei và 3 đứa học trò nên sỉn té vào một cái lu, chết đuối.
Chân dung Kushami và vợ của ông
Ăn nhờ ở đậu nhà ông thầy giáo Kushami, nó toàn kể xấu về ông chủ của nó. Kushami hiện lên qua lời miêu tả của nó là một người nhếch nhác, ăn mặc luộm thuộm, dơ dáy, không có chính kiến trong bất cứ chuyện gì xảy ra, mặt rỗ, đầu đầy gàu và đặc biệt không có tư duy làm gì.
Ngoài ra, Kushami còn có bệnh đau dạ dày, không ăn cơm mà ăn mứt mỗi ngày, vốn chỉ là một giáo viên bình thường và ở trường không được nhiều học sinh kính nể, mỗi tháng đều mất nhiềư tiền mua sách nhưng không bao giờ đọc cuốn sách nào. Kushami còn sở thích kỳ quái là trước khi đi ngủ luôn cầm một sách vào phòng ngủ nhưng không phải để đọc mà như một loại thuốc ngủ :
“Sách đối với ông chủ không phải thứ để đọc mà là công cụ đưa ông vào giấc ngủ, một loại thuốc ngủ được in ấn” (Trích Ta Là Mèo – NPH Tao Đàn)
Nhưng lúc nào, Kushami cũng tự coi mình là một học giả với tri thức uyên bác, thông thạo nhiều lĩnh vực từ triết học, hội hoạ, thần học, thơ ca, văn học…..nhưng thật ra chẳng biết gì cả. Trong mắt những người hàng xóm Kushami luôn là người quái dị và mắc chứng bệnh tâm thần.
Kushami sống cùng vợ và 3 cô con gái nhưng vợ của Kushami cũng không chịu kém anh ấy về những thói gàn dỡ : gội đầu lòng trắng trứng, để lọ đường vào ngăn kéo may vá, mang cả củ khoai từ vào trong phòng ngủ….
Văn phong trào phúng và châm biếm
Ta là mèo với văn phong và cách dùng ngôn từ sâu sắc, Natsume Soseki miêu tả từng con người có mối quan hệ với Kushami đều là những “vĩ nhân của thời đại” :
Đó là anh học trò có tên Kangetsu đang viết luận văn với chủ đề : “lý luận về tính ổn định của quả sồi liên hệ với chuyển động của thiên thể”, trình bày các nghiên cứu có tên là “ cơ học của việc treo cổ” tại hiệp hội các nhà khoa học. Bên cạnh đó, Kangetsu đã quyết tâm thi lên tiến sĩ với luận án “ ảnh hưởng của tia tử ngoại đối với hoạt động truyền dẫn điện trong nhãn cầu của ếch”. Vì không có dụng cụ thực hành là nhãn cầu ếch nên anh ấy phải tự chế tạo nhãn cầu của ếch một cách thủ công. Ngoài ra, anh còn có tài năng viết “hai kịch” là kịch mang phong cách thơ Haiku rút gọn.
Còn anh học trò thứ hai có tên là Tofu mong muốn trở thành nhà thơ nổi tiếng nhưng tài năng có hạn, chẳng làm được bài thơ nào nhưng dám in tập thơ tặng một cô gái. Anh học trò thứ 3 có tên là Sampei Tatara, cử nhân ngành luật, lương tháng bèo bọt nhưng lúc nào cũng muốn người ta coi anh ấy là đại gia.
Ngoài ra, còn có những bạn thời đại học và ở trọ cùng Kushami tại một ngôi chùa gồm : Meitei, Suzuki Tojuro, Yagi Dokusen. Meitei được gọi là nhà Mỹ học, thường hay đến nhà Kushami – là kẻ khoa môi múa mép, luôn chọc phá mọi người, nói khoác đến đẳng cấp thượng thừa. Đôi khi hắn lấy Kushami ra làm trò cười, xúi bậy ông thầy giáo là những việc tào lao nhưng Kushami không có năng lực tư duy nên thường làm theo nên luôn ở vào tình huống dở khóc dở cười.
Người bạn thứ 2 là doanh nhân “rởm”, có tên Suzuki Tojuro. Hắn nhận lệnh của một gia đình giàu có là Kaneda, gặp lại Kushami để điều tra Kushami căng thẳng hay mệt mỏi chỗ nào để báo cáo cho nhà Kaneda. Người bạn thứ 3 là Yagi Dokusen là một triết học “thần thánh” luôn nói những vấn đề vĩ mô mà bất cứ ai là người bình thường cũng không thể hiểu.
Cả cuốn tiểu thuyết Ta là mèo có bối cảnh chính là tại nhà của Kushami, được gọi là Quần Hạc Quán. Từng cuộc đối thoại giữa Kushami và mỗi đứa học trò cùng sự xuất hiện của Meitei, đôi khi giữa Kushami và Suzuki Tojuro hay Meitei và người vợ của Kushami, từng hình ảnh con người hiện lên với những tính cách quái đản và khiến cho độc giả phải bật cười qua lời tường thuật khoa trương của chú mèo – xưng là tôi.
Lời kết
Ta là mèo với ngôn ngữ hài hước và châm biếm, Natsume Soseki phơi bày những mâu thuẫn của xã hội đang chuyển mình, nơi chủ nghĩa vật chất lấn át các giá trị đạo đức. Còn tầng lớp trí thức rơi vào thế lửng lơ giữa lý tưởng và thực tại.
Hệ thống nhân vật được khắc hoạ giàu tính điển hình, lối tự sự phân mảnh, kết cấu mở đang xen giữa quan sát thường nhật và triết lý. Ngôn ngữ cùng văn phong giàu hình tượng và liên tưởng khi đưa vào nhiều vĩ nhân nổi tiếng với nhiều luận điểm.
Bản dịch Ta Là Mèo qua phần chuyển ngữ của dịch giả Mai Đổ do Tao Đàn phát hành, theo quan điểm cá nhân là bản dịch rất hay. Dịch giả luôn giữ được văn phong trào phúng nhưng đầy triết lý, cách dùng từ cổ điển đến hiện đại của Natsume Soseki khi chuyển sang tiếng Việt.
—————
Triệu Dương
>> Đọc thêm : Review Trí tuệ xã hội – Daniel Goleman
Một người thích viết, quan tâm đến tâm lý học, đam mê Cổ Long, thích đọc Haruki Murakami, tinh thần theo Chủ Nghĩa Hiện Sinh, đời sống theo triết Khắc Kỷ - Cô độc hướng ngoại & Bình thản hướng nội
