banner web

Haruki Murakami : Cái mà tôi muốn mô tả trong tác phẩm là con người

Haruki Murakami

Bài phỏng vấn Haruki Murakami  độc quyền do chính Trần Tiễn Cao Đăng (dịch giả Biên niên ký chim vặn dây cót)  thực hiện bằng tiếng Anh.

Haruki Murakami là một trong những gương mặt lớn nhất của văn chương Nhật Bản hiện đại. Ông cũng được coi là ứng cử viên hàng đầu của giải Nobel Văn học của đất nước hoa anh đào hiện nay. Mặc dù đã được dịch ra hàng chục thứ tiếng trên thế giới và là tác giả có lượng độc giả lớn lao trên toàn cầu, song, mãi gần đây, Haruki Murakami mới được chính thức giới thiệu ở Việt Nam. Sau khi bản tiếng Việt một số tác phẩm của ông bao gồm Rừng Nauy (Trịnh Lữ dịch) và đặc biệt là Biên niên ký chim văn dây cót (Trần Tiễn CaoĐăng dịch) được xuất bản*.

Haruki Murakami đã thực sự thu hút được sự quan tâm của đông đảo bạn đọc yêu văn chương cũng như các nhà văn, nhà phê bình, nghiên cứu văn học trong cả nước… Để bạn đọc hiểu rõ hơn nữa những quan điểm của bậc thầy văn chương Nhật Bản, chúng tôi đã liên hệ và rất may mắn** được Haruki Murakami đồng ý trả lời phỏng vấn độc quyền, với hàm ý dành riêng cho độc giả Việt Nam nhân dịp nhiều tác phẩm của ông vừa được xuất bản bằng tiếng Việt. ( Một chi tiết khá thú vị với chúng tôi là thoạt tiên, nhà văn nói mình rất bận bịu nên đề nghị chúng tôi gửi nhiều câu hỏi và ông sẽ lựa chọn và chỉ trả lời năm câu, và trả lời bằng tiếng Nhật. Tuy nhiên, khi nhận được hồi âm, hoá ra ông đã trả lời, bằng tiếng Anh, tất cả mười câu hỏi)

Nội dung bài phỏng vấn

Trần Tiễn Cao Đăng : Bằng cách nào ông đã nảy ra ý tưởng về cái giếng sâu trong Biên niên ký Chim vặn dây cót? Có phải ý tưởng đó đến với ông một cách bất ngờ, ngẫu nhiên, hay đó là hiện thân của một khoảng rỗng nào đó trong lòng cái thế giới hư cấu mà ông bị hút vào trong khi viết cuốn tiểu thuyết này?

Haruki Murakami : Tôi thích giếng; cá nhân tôi ngay từ khi còn nhỏ đã bị một cái giếng thu hút mãnh liệt. Đây không phải là ẩn dụ, chẳng phải là so sánh. Bạn có thể gọi đó là một sự ám ảnh. Phân tích thì được thôi, bởi bất cứ văn bản nào cũng tùy người đọc tự do tiếp cận. Tuy nhiên, việc của tôi không phải là phân tích văn bản. Nghề của tôi là viết ra văn bản.

Trần Tiễn Cao Đăng : Tác phẩm của ông dường như tiêu biểu cho cái gọi là sự tiếp biến văn hóa giữa các khu vực khác nhau trên thế giới trong thời hậu hiện đại. Một số nét đặc trưng trở đi trở lại trong tác phẩm của ông, như nỗi ám ảnh kỳ lạ về cái chết, những khung cảnh phi thực, siêu hình nơi hành động diễn ra, hoặc cái mà một nhà phê bình phương Tây mô tả là “nỗi buồn mòn mỏi” có thể là “thuần túy Nhật Bản” đối với nhiều độc giả Việt Nam, nhưng bên cạnh đó những yếu tố văn hóa đại chúng Mỹ được nhắc lui nhắc tới nhiều lần lại khiến người đọc có cảm giác như nhân vật của ông cũng có thể đang sống ở xứ phương Tây nào đó chứ không phải Nhật, chỉ cần đổi tên của họ đi thôi. Ông có đồng ý với một số nhà phê bình (cụ thể như Will Socombe) rằng văn hóa Nhật trong tác phẩm của ông không phải là văn hóa Nhật mà là một văn hóa đã bị Mỹ hóa?

Haruki Murakami : Tôi thích rượu vang Pháp. Nhưng chẳng ai bảo rằng vì vậy mà tôi chịu ảnh hưởng mạnh của văn hóa Pháp. Tôi chỉ thích rượu vang Pháp. Thế thôi. Tôi thích nhạc jazz. Tôi thích rượu vang. Tôi thích Dostoyevsky. Nhưng dù vậy đi nữa tôi vẫn là một tiểu thuyết gia Nhật Bản, không gì khác. Tôi không nghĩ đấy là điều gì lạ lùng, sai lạc, kỳ quặc, trái khoáy, phi tự nhiên hay đáng thẹn. Một số nhà phê bình hay học giả phương Tây có cái thói hễ văn chương châu Á thì cứ phải “đặc thù châu Á”. Chẳng có lý do gì tôi phải thỏa mãn cái lối nhìn rập khuôn của họ. Cái mà tôi muốn mô tả trong tác phẩm của tôi là NHỮNG CONNGƯỜI. Tôi gọi họ là “những con người của tôi”. Có thể diễn dịch rằng ấy là “người Nhật”. Mà cũng có thể diễn dịch họ là con người nói chung, sống ở bất cứ đâu trên thế giới này. Tùy bạn chọn.

Haruki Murakami
Haruki Murakami  và giải thưởng trong lễ trao giải thưởng Germany’s Welt Literature vào ngày 07/11/2014

Trần Tiễn Cao Đăng : Cũng như nhiều nhân vật chính khác của ông, Okada Toru trong Biên niên ký Chim vặn dây cót dường như quá cá nhân chủ nghĩa, chỉ biết đến những vấn đề của bản thân ở phần đầu câu chuyện, nhưng càng về cuối truyện anh ta càng “dấn thân” vào thế giới quanh mình. Khi giết Wataya Noboru (đúng hơn là một dị bản khác của hắn) để cứu Kumiko, Toru đã thực hiện một nghĩa vụ đạo đức sâu xa với người khác, và tôi cho rằng điều đó nhiều độc giả Việt Nam sẽ thấu hiểu và đồng cảm. Ông có nghĩ rằng chính vì có một chiều kích tinh thần và đạo đức sâu xa mà tác phẩm của ông khác hẳn với văn chương giải trí thuần túy không?

Haruki Murakami : Tôi không nghĩ tác phẩm của tôi là “văn chương giải trí”. Bởi tôi viết những gì tôi muốn, theo cách tôi muốn. Tôi không hề có ý định “mua vui” cho bất cứ ai khi viết. Khi tôi viết, cái duy nhất mà tôi muốn nó vừa lòng là tâm trí tôi, óc tưởng tượng của tôi. Và mỗi khi khởi bút tôi không hề có kế hoạch gì trước. Thế nên bản thân tôi cũng có phần ngạc nhiên khi thấy Toru tấn công Wataya Noboru một cách đầy bạo lực, mặc dù tôi tin rằng đó có lẽ là đoạn kết duy nhất đúng cho cuốn sách này. Nói thật, tôi không biết điều gì là đạo đức điều gì không đạo đức. Tôi chỉ biết cái gì là ĐÚNG đối với câu chuyện. Điều đó không xuất phát từ logic mà từ trực giác.

>> Haruki Murakami và Hemingway : Điểm chung và riêng giữa 2 tác giả

Trần Tiễn Cao Đăng : Như tôi thấy, thực tại chiến tranh trong Biên niên ký Chim vặn dây cót có thể hiểu như là biểu tượng của thế lực ác ở dạng thuần túy nhất của nó. Không chỉ người Nhật giết một người Trung Hoa một cách cực kỳ khác thường (dùng gậy bóng chày) mà người Mông Cổ cũng giết một người Nhật một cách vô cùng rùng rợn (lột da sống). Và cái thế lực ác đó bằng cách nào đó đã được lưu truyền, được chuyển tải qua kênh dẫn tăm tối nào đó đến các thế hệ sau, mà Wataya Noboru là hiện thân kế tiếp của nó, phương tiện kế tiếp để nó được tung hoành. Ông có nghĩ rằng nghĩa vụ đạo đức của ông – với tư cách nhà văn cũng như tư cách một con người – là nói về thế lực ác đó, đối mặt với nó thẳng thừng và không khoan nhượng không?


Haruki Murakami : Khi viết Biên niên ký Chim vặn dây cót, tôi có ý định viết về CÁI ÁC. Hai mươi năm trước có người bảo tôi chẳng bao giờ viết về một cái gì ÁC cả. Anh ta nói đúng. Hồi trẻ tôi không có khả năng viết về bất cứ cái gì ác, vì một số lý do. Thế rồi tôi quyết định rằng một lúc nào đó trong tương lai tôi sẽ viết về CÁI ÁC. Và trong cuốn sách này tôi thử viết nên một cảnh từ “mặt tối của mặt trăng”. Trong thế giới thực tại này hầu như bất cứ ai cũng có thể ác, hầu như bất cứ ai cũng có thể làm điều ác, trong một số hoàn cảnh nhất định. Khỏi phải nói, CHIẾN TRANH là một trong những hoàn cảnh đó. Chiến tranh không chỉ là một sự kiện lịch sử. Nó sống trong tâm trí chúng ta. Nó có thể ăn tươi nuốt sống chúng ta khi thời cơ đến.

Trần Tiễn Cao Đăng : Trong Biên niên ký Chim vặn dây cót có những cảnh mà nhiều độc giả Việt Nam thấy quá đáng sợ, tỉ như Yamamoto bị lột da sống. Ông có cho rằng có một mối liên hệ ngầm nào đó giữa những cảnh như vậy với những hình thức chết khác, hoặc cách xử lý khác về chủ đề cái chết trong văn hóa Nhật hay không, như các võ sĩ samurai tự sát theo nghi thức hoặc những cái chết rùng rợn song thấm đẫm sự tinh tế như trong phim kinh dị của Nhật chẳng hạn?

Trần Tiễn Cao Đăng
Nhà văn – dịch giả Trần Tiễn Cao Đăng

Haruki Murakami :Tôi bảo bạn thế này: ở bất cứ nước nào, bất cứ nền văn hóa nào, trong bất cứ hoàn cảnh nào, vì bất cứ lý do gì, bị lột da sống là quá đủ ĐÁNG SỢ rồi. Cớ sao tôi viết ra cảnh đó? Tôi chỉ muốn đem lại một cú sốc thật dữ dội cho người đọc. Tại sao tôi muốn mang lại một cú sốc thật dữ dội cho người đọc? Tôi không biết chắc. Có lẽ vì tôi muốn độc giả biết rằng cuốn sách này không phải một cuốn sách bình thường. Tôi chỉ muốn gửi một cơn ác mộng lớn đến cho độc giả. Tôi muốn khiêu khích họ. Có thể đọc cảnh đó bạn thấy sợ, nhưng viết ra cảnh đó đối với tôi còn đáng sợ hơn nhiều. Cứ nghĩ mà xem.

Trần Tiễn Cao Đăng : Nhiều nhà phê bình chỉ ra một số khía cạnh và thủ pháp hậu hiện đại trong tác phẩm của ông. Ông có tự cho mình thuộc về dòng hậu hiện đại trong đó có những tác giả kiệt xuất như Thomas Pynchon, Milorad Pavic, Umberto Eco và nhiều người khác không? Hay liệu ông có xem mình là hậu hiện đại theo nghĩa tác phẩm của ông đang làm xói mòn bản thân cái quan niệm rằng “văn chương thuần túy” và “văn chương đại chúng” là xung đột với nhau và loại trừ nhau?

Haruki Murakami : Tôi không nghĩ mình là nhà văn hậu hiện đại, mặc dù nếu bạn gọi tôi bằng cái tên đó thì tôi không phản đối. Nói thật, người ta gọi tôi là gì tôi cũng chẳng quan tâm. Theo ý tôi, tôi chỉ là người kể chuyện. Một người kể chuyện khá cừ, chắc vậy. Tôi cho rằng trên thế giới có hai loại tiểu thuyết gia: tiểu thuyết gia đầy cảm hứng và tiểu thuyết gia thường. Bạn cũng đoán được rồi đó, tôi muốn mình là loại thứ nhất.

Trần Tiễn Cao Đăng : Nhiều người nhắc đến ông như một ứng viên nặng ký cho giải thưởng Nobel văn chương. Ông nghĩ thế nào về việc trở thành người đoạt giải Nobel? Nếu điều đó là sự thật, nó sẽ ảnh hưởng thế nào đến cuộc sống và sự viết của ông? Nếu có thì ảnh hưởng thế nào?

Haruki Murakami : Tôi chẳng mấy quan tâm đến bất kỳ thứ giải thưởng nào. Giải thưởng đích thực của tôi là độc giả, những độc giả đang mong chờ tác phẩm kế tiếp của tôi. Tôi rất trân quý sự quan tâm và thủy chung của họ. Tôi đã nỗ lực suốt nhiều năm trời để nắm được tư tưởng họ, tâm hồn họ. Và dường như tôi đã nắm được tư tưởng tâm hồn độc giả, nhiều độc giả. Xét cho cùng, đó là thành tựu to lớn nhất của tôi. Giải thưởng là cái gì so với thành tựu đó?

>> Yếu tố hậu hiện đại trong biên niên ký chim vặn dây cót

Trần Tiễn Cao Đăng : Oe Kenzaburo, nhà văn Nhật đoạt giải Nobel năm 1994, trong bài Diễn từ Nobel đã mô tả chính mình như một người sinh ra “ở một vùng ngoại biên, hẻo lánh, xa trung tâm của một xứ sở ngoại biên, hẻo lánh, xa trung tâm là Nhật Bản” và người đó “tìm kiếm những phương pháp văn chương hầu đạt tới cái phổ quát”. Là một nhà văn có độc giả khắp nơi trên thế giới và nổi tiếng toàn cầu, có bao giờ ông cảm thấy mình là kẻ sinh ra ở một khu vực văn chương “ngoại biên” không? Làm thế nào ông đã “đạt được cái phổ quát”?

Haruki Murakami : Ừ thì chính tôi cũng nghĩ tôi là người sinh ra ở một nơi “ngoại biên, bên lề, xa trung tâm”. Nói cách khác, tôi chỉ là một gã thường thường bậc trung như bất cứ ai thôi. Chẳng có gì đặc biệt. Nhưng tôi biết viết văn. Tôi có một kỹ năng khác thường, đặc biệt. Và truyện hễ đã hay thì cũng là phổ quát. Dù ngoại biên hay không, một khi truyện đã hay thì anh có độc giả, dù ở bất cứ đâu trên thế giới này.

Trần Tiễn Cao Đăng : Tác phẩm của ông đã được dịch ra hàng chục thứ tiếng. Làm sao ông có thể theo dõi chất lượng của các bản dịch? Điều này quan trọng như thế nào đối với ông?

Haruki Murakami : Chắc là 38 thứ tiếng. Tôi không thể theo dõi xem dịch có tốt hay không. Nhưng về bản dịch tiếng Anh thì tôi kiểm tra rất kỹ. Thành thử bạn có thể lấy đó làm điểm tham chiếu. Về bản dịch thì tôi chỉ có thể nói thế thôi. Nhưng vì bản thân tôi cũng là dịch giả nên tôi có phần lạc quan về chuyện dịch. Truyện đã hay thì tự nó là một ngôn ngữ ai cũng hiểu và có thể đi xa.

Trần Tiễn Cao Đăng : Nếu người ta đề nghị ông có một lời khuyên, chỉ một lời thôi, cho những nhà văn Việt Nam có  khát vọng được thừa nhận trên phạm vi thế giới, ông sẽ nói gì?

Haruki Murakami bắt đầu viết lúc 29 tuổi

Đến năm 29 tuổi tôi mới bắt đầu viết. Trước thời gian đó tôi chẳng có gì để viết. Đôi khi bạn phải sống cuộc đời của chính mình cho hết sức hết lòng, hết mực chân thành, sau đó bạn mới tìm thấy một cái gì đó của riêng mình để viết. Đây không phải một lời khuyên. Đơn giản là chính tôi đã trải qua như thế.
————–
Trần Tiễn Cao Đăng

Avatar of Chim Én
 | Website

Một người thích đọc và viết, quan tâm đến tâm lý học, đam mê Cổ Long, thích đọc Haruki Murakami, tinh thần theo Chủ Nghĩa Hiện Sinh, đời sống theo triết Khắc Kỷ - Cô độc hướng ngoại & Bình thản hướng nội

Leave a Reply