Views: 38
Annie Ernaux là nhà văn người Pháp và được trao giải Nobel Văn học năm 2022 vì “lòng can đảm và sự nhạy bén bên trong mà bà đã khám phá ra cội rễ, sự ghẻ lạnh bên những hạn chế của ký ức cá nhân”.
Tiểu sử Annie Ernaux
Annie Ernaux sinh ra và lớn lên trong gia đình thuộc tầng lớp bình dân ở Yvetot, vùng Normandy, Đông Bắc nước Pháp. Cha mẹ bà kinh doanh một cửa tiệm tạp hóa kiêm cửa hàng bán café tại quê nhà..
Sau khi tốt nghiệp trung học, Annie Ernaux theo học tại Đại học Rouen rồi sau đó là Đại học Bordeaux. Sau khi thi đỗ kỳ thi tuyển giảng viên trung học, bà tiếp tục thành công trong kỳ thi tuyển giảng viên đại học ngành văn học hiện đại vào năm 1971.
Vào đầu những năm 1970, bà giảng dạy tại trường Trung học Bonneville, Collège d’Évire, thành phố Annecy-le-Vieux rồi sau đó là ở Pontoise trước khi đến dạy tại Trung tâm Đào tạo từ xa Quốc gia Pháp (CNED).
Bà không viết những câu chuyện phức tạp, khó hiểu, hay quá công phu trong hình thức nghệ thuật. Thế nhưng, điều riêng biệt làm nên giá trị và hồn văn của Annie Ernaux lại chính là điều mà những cây bút viết dụng công hơn có thể không bao giờ dám làm – phơi bày chính bản thân mình thông qua hồi ức một cách chân thật, không giấu diếm, không tô vẽ – thậm chí còn can đảm hơn Marguerite Duras khi mãi cho đến khi bộ phim chuyển thể từ tiểu thuyết ‘Người Tình’ (L’Amant, 1984) của bà được quay, bà mới dám thú nhận mình chính là cô gái 15 tuổi trong tác phẩm.
Những trang viết của Annie Ernaux chỉ xoay quanh cuộc sống và những suy nghĩ của con người. Điều này tưởng chừng rất đơn giản, nhưng lại có thể nói lên nhiều điều: đó là sự bình dị thường nhật mà chúng ta thường hay bỏ quên, cũng có thể trở thành chất liệu cho văn chương, nghệ thuật; và đồng thời, nó cũng ngầm phát lộ rằng, chính trong những thứ bình thường như thế lại có vô vàn điều bí ẩn cần được khai thác.
Hồi ức thiếu nữ
Trong cuốn ‘Hồi Ức Thiếu Nữ’, Annie Ernaux đã dẫn lại một câu nói nổi tiếng của triết gia Nietzsche: “Chúng ta có Nghệ thuật để không chết vì Sự thật”(1). Tại sao lại như thế? Phải chăng, nếu không có những tiếng ca hân hoan hay những vần thơ đầy mê đắm, thì cuộc đời chúng ta không khác gì thứ gỗ khô cứng, một chuỗi những ngày tháng và sự kiện vô nghĩa? Có lẽ, đó chính là mục đích, là tiếng gọi thôi thúc Annie Ernaux phải viết – tìm kiếm ý nghĩa trong cuộc đời thiếu vắng ý nghĩa. Nhưng nữ nhà văn không thực hiện cuộc hành trình ấy ở những mảnh đời khác bên ngoài xã hội bao la, mà ở ngay trong chính cuộc đời của bản thân mình. Đó là một công việc can đảm. Và cũng nguy hiểm.
Một chỗ trong đời
‘Một Chỗ Trong Đời’ là một quyển hồi ký của Annie Ernaux về người cha của bà – một người đàn ông xuất thân từ tầng lớp nông dân thấp kém – nay đã giã biệt cõi đời. Cuộc đời của ông là nỗ lực để vươn lên tầng lớp trung lưu để giúp người con gái của mình (là Ernaux) có được cuộc sống tốt hơn ông ngày trước, như lão Goriot trong trang viết của Balzac. ‘Hồi Ức Thiếu Nữ’ ra đời hơn ba mươi năm sau, là một quyển hồi ký khác mà Ernaux nhìn lại bản thân mình cách đây năm mươi năm, lúc bà từng là một thiếu nữ mười tám đôi mươi để rồi phân tích, mổ xẻ những xung động nội tâm của bà lúc đó. Ernaux có lẽ đã nhặt những khoảng trống giữa những câu văn trong tác phẩm trước đấy của bà để rồi giăng một sợi dây nối liền thực tại với quá khứ để đi vào khoảng trống ấy và tiếp tục khai thác câu chuyện đời mình. Điểm chung giữa hai cuốn sách đã được xuất bản ở Việt Nam của bà chính là việc nhìn nhận và đối diện với dĩ vãng xa xưa. Điểm khác biệt, có lẽ, chính là mục đích của nữ nhà văn khi tái hiện lại những hồi ức ấy.
Ở ‘Một Chỗ Trong Đời’, dòng hồi ức của bà bắt đầu từ cái chết của cha mình. Người đọc tưởng sẽ được thấy những giọt nước mắt của người con gái hay nghĩ mình sắp bước vào một câu chuyện cảm động về tình phụ tử. Thế nhưng, Ernaux chọn cách khác. Bà nhìn người cha của mình với con mắt của người ngoài cuộc. Bà lặng lẽ quan sát ông với một lý trí nguội lạnh, một cách nhìn khách quan, thành thật, đến mức có thể chịu sự phán xét từ độc giả là vô tâm, là bất hiếu. Hồi ức của Annie Ernaux đưa chúng ta trở lại từng khung hình của quá khứ như một cuốn phim cũ: đó là hình ảnh người cha cố gắng mở một tiệm tạp hoá café nhỏ, một người cha xấu hổ vì xuất thân của mình, một người cha không dám sử dụng ngôn ngữ hay đi đến những nơi chốn mà theo ông, không thuộc về địa vị và học vấn của mình. Điều đó đã vô tình tạo nên một khoảng cách quá xa giữa ông và cô con gái. Cô con gái lớn lên đã có học vấn tốt, tham gia vào giới tư sản, và rồi họ càng cách xa nhau hơn, do sự phân biệt tầng lớp chẳng diễn ra ở đâu xa, mà trong chính gia đình.
“Có lẽ niềm tự hào lớn nhất đối với ông, hay thậm chí là lời biện minh cho cuộc đời ông: là tôi đang thuộc về thế giới từng khinh miệt ông.”(Trích một chỗ trong đời)
Annie Ernaux cho ta thấy hậu quả của sự phân biệt tầng lớp, giai cấp nặng nề đến như thế nào. Nó đã khiến cho bản thân một người tự căm ghét xuất thân và bản thân mình, đồng thời phá vỡ chính mối quan hệ ruột thịt. Khoảng cách giữa Annie Ernaux và cha bà đã quá muộn để có thể cứu vãn mà chỉ khi ông mất đi và chỉ qua văn chương, bà mới có thể giải toả được tất cả điều đó. Như Simone de Beauvoir đã viết: “Khi một người thân chết, chúng ta phải trả giá sự sống còn của chúng ta bằng trăm ngàn mối tiếc hận đau thương, cái chết của người thân bộc lộ tính chất lạ lùng độc đáo của nó; người thân trở thành mênh mông như cả thế gian, sự vắng mặt của họ làm cho thế gian cũng tiêu tan theo, sự có mặt của họ làm cho thế gian hiện hữu toàn vẹn; hình như người thân chiếm nhiều chỗ hơn trong đời sống của chúng ta; có khi chiếm hết chỗ.” ( ‘Một Cái Chết Rất Dịu Dàng’, Simone de Beauvoir, Vũ Đình Lưu dịch.)
Mãi chỉ khi ông chết đi, Annie Ernaux mới có thể dám nhìn vào gương mặt của ông. Mãi khi ông chết đi, bà mới nhận ra rằng ông đã “chiếm nhiều chỗ trong đời sống” của bà như thế nào. Điều đó thể hiện thông qua những sự quan sát tỉ mỉ mà nếu một người con gái không thương yêu cha, sẽ không thể có được. Đó là một tình yêu thương câm lặng đến ngột ngạt, tàn nhẫn. Vì thế, hồi ức của nữ nhà văn trong ‘Một Chỗ Trong Đời’ không chỉ chất vấn những xung đột trong xã hội, mà còn chính là sự trả giá của bà khi đã có một địa vị cao hơn cha mình.
Còn ở Hồi Ức Thiếu Nữ dòng hồi ức bắt đầu trôi chảy khi một người đàn bà đã gần bảy mươi tuổi, nhớ lại bản thân mình thời thanh xuân – thời điểm mà bà gọi chính bản thân mình là “cô nàng năm 58”. Cô nàng năm ấy đã cảm thấy lạc lõng, chơi vơi trong chính thế giới của mình. Cô nàng năm ấy đã cùng với người bạn đánh cắp đồ đạc ở nơi đất khách quê người – một công việc phạm pháp, có thể để lại vết nhơ suốt cả cuộc đời. Và cô nàng năm ấy đã có những khao khát dục tình với người tình năm xưa mà cô gọi là H. Người tình ấy đã trở thành một vết khắc ghi kỳ lạ trong trái tim của cô mà cô không thể nào quên, đến mức đã tìm kiếm tên anh trên Google, và bày tỏ ham muốn được gặp anh một lần nữa:
“Tôi chỉ muốn gặp lại anh một cách tình cờ, trên đường tôi đi thường ngày, từ phố Saint-Patrice đến quảng trường Beauvoisine…” (Trích ‘Hồi Ức Thiếu Nữ’)
Phải can đảm biết bao nhiêu, Annie Ernaux mới có thể biểu hiện những nỗi niềm ấy trên những trang viết của mình – một điều mà ai cũng muốn giấu kín. Nếu ở tác phẩm trước, bà có thể chịu phán xét về tình cảm của mình dành cho người cha, thì ở tác phẩm này, bà lại có thể chịu sự phán xét khi dám viết nên những điều mà ai cũng sợ hãi không muốn biểu lộ. Nhưng những khao khát đó, , Annie Ernaux khéo léo đặt chúng vào trong bối cảnh xã hội, mà chính bối cảnh xã hội chính là thứ có thể dễ dàng che khuất và nhấn chìm những cảm xúc nội tại đó.
Cô nàng năm 58, khi bị phát hiện có mối quan hệ với những chàng trai khác, đã bị dè bỉu, gièm pha rất nhiều, thậm chí đến mức vô lý. Cô không được tự do biểu hiện những ham muốn thầm kín sâu thẳm bên trong mình. Vì thế, hồi ức trong tác phẩm này không chỉ là công cụ để bà nhìn nhận lại con người năm xưa của mình, nhìn nhận lại quá khứ – vốn là thứ cấu thành nên bản thân của hiện tại, mà còn là cách để bà nhìn nhận lại lịch sử, xã hội. Ernaux đã ngầm đề ra rằng các phong trào nữ quyền nói riêng và nhân quyền nói chung không chỉ đấu tranh cho đời sống vật chất của con người, mà nó cũng đấu tranh cho đời sống tinh thần của những người ấy. Vì đời sống bên trong cũng là thứ đáng được nuôi dưỡng, can đảm bộc lộ chúng ra cũng chính là một hình thức đấu tranh thích đáng.
Annie Ernaux không phải là một người phân tích hồi ức một cách sắc sảo, đôi lúc chế giễu, hài hước như Jean-Paul Sartre trong ‘Ngôn Từ’, cũng không phải một nhà văn có thể kết dính cả hồi ức và hiện tại bằng một giọng văn đẹp đẽ tựa sương khói như Patrick Modiano. Điều làm nên sức hấp dẫn riêng biệt của Ernaux, chính là cách bà để hồi ức trôi theo một dòng chảy tự nhiên của chính chúng, và ghi lại dòng hồi ức triền miên ấy bằng một chất văn trung tính, chứa đầy “những lỗ thủng im lặng” (chữ của Patrick Modiano) * mà có lẽ với bà, đó chính là lúc ngôn từ nói được nhiều nhất. Lối viết của bà có thể khiến ta liên tưởng đến một khối đá cằn cỗi: chẳng ẩn dụ, chẳng phán xét.
>> Đọc thêm : Tiểu thuyết của Patrick Modiano nhìn từ lý thuyết về sự trôi dạt
Thế nhưng, nếu nhìn thật sâu, ta sẽ thấy một lớp trầm tích ẩn chứa những xung động vẫn luôn cựa quậy, vẫn luôn cất lên tiếng kêu thảm thiết từ vực thẳm không đáy của những nỗi niềm không thể nói ra. Với Một Chỗ Trong Đời, đó là sự giằng xé khôn nguôi giữa một người cha quê mùa với người con gái mà giờ đây đã thuộc về tầng lớp đã từng khinh miệt ông. Với Hồi Ức Thiếu Nữ, đó là sự hoang mang của một cô gái trẻ và nỗi trăn trở và sợ hãi của một người đàn bà khi nhìn lại và phơi bày những năm tháng hoa niên của chính mình để thấu hiểu rõ hơn một con người đã từng là mình, và mình đã từng là con người ấy.
Nữ nhà văn không tô vẽ hồi ức. Annie Ernaux đã cho hồi ức sống dậy trong trạng thái nguyên bản vốn dĩ của chúng, thổi hồn cho chúng vận động như một thực thể sống chứ không thô ráp, tĩnh tại, và rồi lặng lẽ làm một cuộc hành trình tận sâu thẳm bên trong để thấu hiểu một cách tường tận nhất. Vì con người chúng ta chẳng thể hiểu được một sự kiện vừa diễn ra – như chẳng thể hiểu được vì sao người mẹ nô lệ đã giết con của mình trong trang viết của Toni Morrison, một sự kiện không phải nỗi bộc phát nhân thời mà có động cơ gắn với lịch sử của cả một cộng đồng người da đen – nếu không có một độ lắng nhất định để nhìn lại, đối diện và thấu suốt.
Ở điểm này, theo tôi, ngòi bút của Annie Ernaux còn là nỗ lực để chống lại sự quên lãng. Đó là nỗi đau bị vô hình hoá trong dòng chảy của xã hội. Chạm đến văn của Annie Ernaux, ta sẽ chạm đến những nỗi niềm của con người dễ vô tình bị khuất lấp. Ai sẽ nói cho ta nghe về một người cha vì định kiến giai cấp có thể căm ghét chính bản thân mình như thế nào, và mối quan hệ giữa ông ta với cô con gái sau khi cô đã có cuộc sống tốt hơn ông – một điều mà những bài học đạo đức suông chỉ ca ngợi công lao của cha mẹ, không thể nói được? Ai sẽ nói cho ta nghe về những ham muốn, sự hỗn loạn trong tâm trí của thiếu nữ lúc sắp bước vào ngưỡng cửa cuộc đời – một điều tưởng chừng như đơn giản, nhưng lại rất quan trọng trong việc giải phóng những suy nghĩ, ẩn ức của đời sống bên trong của người phụ nữ? Ai có thể nói được, ngoài Annie Ernaux, hay nói đúng hơn, ngoài văn chương?
Annie Ernaux đã tạo nên một cuộc cách mạng đối với thể loại hồi ký – vốn được xem là phải dạt dào xúc cảm – mà như tôi đã nói ở trên, văn bà tựa như một khối đá, trung tính về cảm xúc, hạn chế phát lộ bất kỳ tình cảm cá nhân nào. Điều đó thậm chí còn khiến độc giả xem tác phẩm của bà không phải là văn chương. Nhưng cũng với điều đó, theo tôi, những trang viết của bà còn là một sự chất vấn những lối suy nghĩ theo quán tính thông thường của chúng ta về văn học nghệ thuật. Văn chương là cái đẹp, đúng, nhưng liệu có một định nghĩa nào nhất quán về cái đẹp?
Liệu cái đẹp không tồn tại trong những thứ trần trụi hay sao? Annie Ernaux viết rằng về căn bản chỉ có hai loại văn chương, một loại “phản ánh” và một loại “tìm kiếm”(*), mà với tôi, văn chương của bà chính là loại tìm kiếm. Điều này tiệm cận với quan niệm của Milan Kundera trong tiểu luận ‘Nghệ Thuật Tiểu Thuyết’: ông cho rằng điều làm nên lịch sử tiểu thuyết chính là “sự nối tiếp của các khám phá”( Trich ‘Nghệ Thuật Tiểu Thuyết’, Nguyên Ngọc dịhc). Cách nhìn này của Kundera, theo tôi, không bó hẹp trong tiểu thuyết mà còn mở rộng ra văn chương nói chung. Annie Ernauxđã tìm và khám phá những tầng sâu thẳm trong hồi ức, nỗ lực tái hiện con người trong lịch sử xã hội, ngăn cho những nỗi niềm sâu kín không trôi dạt về bến bờ quên lãng. Đó chính là cái đẹp trong văn chương của Annie Ernaux – cái đẹp trong sự khám phá, trong sự trắc ẩn. Một thứ văn chương chuyên chú về con người và tìm kiếm những mẫu sống giàu tính phát hiện về con người, chắc chắn, là thứ văn chương cần phải có, và cần được công nhận.
Viết là một công việc nhọc nhằn. Viết để phơi bày chính bản thân mình trên trang giấy lại càng nhọc nhằn hơn nữa. Nhưng thật may, Annie Ernaux đã không bỏ cuộc. Bà vẫn viết. Viết để tìm lại chính mình. Viết để xoá đi dấu vết của thời gian. Viết để đào sâu hơn vào những khoảng không mù mờ của quá khứ. Viết để tìm kiếm ý nghĩa của sự hiện tồn và sự thống khổ muôn đời của con người. Và trên hết, viết, để được là người.
——————–
Lê Hồ Nam
* Trích từ phỏng vấn của Modiano nhân dịp xuất bản tiểu thuyết ‘Chevreuse’:. Cụm từ “những lỗ thủng im lặng” được nhà văn Thuận dịch.
Một người thích đọc và viết, quan tâm đến tâm lý học, đam mê Cổ Long, thích đọc Haruki Murakami, tinh thần theo Chủ Nghĩa Hiện Sinh, đời sống theo triết Khắc Kỷ - Cô độc hướng ngoại & Bình thản hướng nội
