Views: 91
Võ hiệp là hình tượng nhân vật trong tiểu thuyết võ hiệp, là nhân vật chính trong “thế giới giang hồ” được hư cấu nên trong tác phẩm, cũng là tượng trưng cho một loại nhân cách đặc thù, từ đó xuất hiện tiểu thuyết võ hiệp.
Tiểu thuyết võ hiệp Trung Hoa
Trong lịch sử Trung Quốc thực có một loại người gọi là “võ hiệp” đã trở thành nguyên mẫu cho những câu chuyện của sáng tác tiểu thuyết võ hiệp. Các tiểu thuyết gia ngoài những nguyên mẫu vốn có trong xã hội, lại càng hứng thú trong việc hư cấu nên những hình tượng nhân vật đối kháng với thế giới quan phủ; họ sống trong “thế giới thứ hai” – thế giới giang hồ.
Đọc tiểu thuyết võ hiệp có thể thấy: hình như ở Trung Quốc luôn tồn tại một giai tầng võ hiệp (tức hiệp khách) đông đảo. Các hiệp khách này chỉ hành động theo quy luật giang hồ, là loại dân tiêu dao ngoài pháp luật
“Thiên tử hô lai bất thượng thuyền”
(Vua gọi lên thuyền không nhúc nhích)
( Trích từ câu thơ trong bài “Ẩm trung bát tiên ca” của Đỗ Phủ có một đoạn viết về Lý Bạch:
Lý Bạch một hũ thơ trăm bài,
Quán rượu Trường An cứ nằm dài.
Vua gọi xuống thuyền không nhúc nhích
Tự xưng khách rượu chốn tiên đài)
Lại tựa hồ như một khi họ đã tuốt kiếm là có thể trừ bạo an lương, tha hồ báo ân báo oán, thậm chí có thể quyết định cả sự tồn vong của quốc gia dân tộc. Hiển nhiên đó chẳng qua chỉ là sự khoa trương phóng đại mức độ tự do và sức mạnh của hiệp khách.
Tiểu thuyết võ hiệp thần quái
Trong một số tiểu thuyết võ hiệp kiểu thần quái, hiệp khách còn được miêu tả thành những người giỏi pháp thuật, những siêu nhân kiểu phù thủy, “kiếm tiêu”. Trong truyện “Tỉ khâu ni” sách “Sưu thần hậu ký” kể câu chuyện rằng: Khi quan Đại tư mã của nhà Tấn là Hoàn Ôn âm mưu tiếm ngôi, Tỉ khâu ni liền phanh áo vung đao, tự mổ bụng, kéo ruột ra, rồi lại tự chặt đầu phanh thây để cảnh cáo Hoàn Ôn rằng nếu y phát động chính biến thì tất sẽ gặp đại họa.
Xong việc, Tỉ khâu ni lại lành lặn như thường, khiến người ta phải lè lưỡi kinh sợ. Trong thời cận đại, bộ tiểu thuyết trường thiên “Thục trung kiếm hiệp truyện” của Hoàn Châu lâu chủ, hiệp khách có thể không ăn mà không đói, không mặc mà không lạnh, đường đi vạn dặm mà chỉ như trong gang tấc, trong khoảng nói cười đã có thể từ mặt đất lên đến thiên đình. Những nhân vật như thế chẳng còn chút bóng dáng gì của người trần thế.
Võ hiệp thực có trong lịch sử là một chuyện, võ hiệp trong tiểu thuyết lại là một chuyện khác. Một đằng là vốn có, một đằng là chuyển hóa, có giống mà có khác, thậm chí cách nhau trời vực. Đó là điều chúng ta cần phải nắm vững khi đọc tiểu thuyết võ hiệp.
Từ “Du hiệp liệt truyện” trong sách “Sử ký” của Tư Mã Thiên về sau, trải qua sự hư cấu của các tác gia văn học võ hiệp, hiệp khách đã trở thành một dạng kết tinh văn hóa truyền thống Trung Quốc và “liệt căn tính của dân tộc” bị loại bỏ.
Đặc điểm hiệp sĩ trong tiểu thuyết võ hiệp – hiệp khách
1. Có tinh thần dũng cảm, thượng võ.
Chốn giang hồ phong ba hiểm ác, chưa nói chuyện trừ bạo an lương, chỉ riêng việc hiệp khách có thể an thân lập mệnh cũng đã không dễ dàng chi. Hiệp khách biểu hiện một tinh thần đấu tranh chống định mệnh, khí phách hào hùng lẫm liệt.
Trong tiểu thuyết văn ngôn “Triều dã thiêm tải” đời Đường, kể chuyện Trù thiền sư lúc nhỏ xuống tóc làm chú tiểu, vì thể chất yếu đuối mà bao phen bị bắt nạt. Chú bé không cam chịu nhục, vào điện đường ôm chặt Kim Cương trong 6 ngày liền, được Kim Cương ban cho thần lực. Chú bé nói với mọi người: “Các vị cứ bắt nạt tôi. Tôi có sức mạnh, e rằng các vị không địch nổi đâu”.
Mọi người đến kéo tay, quả là gân cốt mạnh vô cùng, đều kinh ngạc. Chú bé nói: “Tôi thử cho các vị xem”. Rồi vào điện đường, nhảy lên đi như bay trên tường, rồi lại húc đầu vào xà ngang mấy lần, nâng pho tượng nặng mấy ngàn cân, quyền cước nhanh và mạnh phi thường. Những kẻ trước đây bắt nạt chú bé đều quì mọp không dám ngẩng lên nhìn.
Ở đời lắm sự bất bình. Ngay đến người ở nơi cửa Phật cũng không thể chỉ lấy tấm lòng từ bi để cảm hóa kẻ ác mà phải khổ công luyện võ, dùng sức mạnh để chống kẻ bạo tàn. Rất nhiều tiểu thuyết võ hiệp đời sau có mô típ: người tốt chịu oan, buộc phải tìm thầy học võ, cuối cùng luyện thành võ công tuyệt thế, báo thù rửa hận, lừng lẫy ở đời.
“Thiền trượng đả khai nguy hiểm lộ *
Giới đao sát tận bất bình nhân”
(Thiền trượng mở thông đường nguy hiểm
Giới đạo trừ hết kẻ bạo tàn)
(*Hai câu thơ nói về Lỗ Trí Thâm trong “Thủy Hử”
Thiền trượng mở thông đường nguy hiểm
Giới đạo trừ hết kẻ bạo tàn)
“Biết là không thể làm được mà vẫn cứ làm”, đó là quan niệm chung của những trang hiệp khách. Họ không cam chịu làm kẻ yếu hèn, quyết chí làm kẻ mạnh, cả về võ công cả về tinh thần.
Cái dũng của hiệp khách khác với sự khát máu của kẻ vũ phu tầm thường. Trong “Lưu hầu luận”, Tô Thức nói:
“Người hào kiệt ngày xưa, tất có khí tiết hơn người. Người đời có điều không thể nhẫn được, thất phu bị nhục bèn tuốt kiếm đứng lên, như thế chưa đáng gọi là dũng. Người đại dũng thì bỗng dưng lâm nguy mà không sợ, vô cớ bị ức hiếp mà không giận, người như thế có khả năng tự kiềm chế rất mạnh, chí hướng rất cao xa”.
Kinh Kha là một vị đại hiệp có khí tiết hơn người như thế. Khi chàng và Cáp Nhiếp luận kiếm mà sinh tranh chấp, bèn từ biệt mà đi. Khi tranh luận với Lỗ Câu Tiễn, Lỗ Câu Tiễn mắng chàng, Kinh Kha cũng lẳng lặng bỏ đi.
Sự khiêm cung nhường nhịn ở đây cũng dũng cảm cường liệt như khi đối diện với Tần Thủy Hoàng – mở hết bản đồ, hiện ra chủy thủ. Có người lo lắng rằng: tiểu thuyết võ hiệp sẽ khiến thanh thiếu niên thích ẩu đả, “chẳng cần biết trắng đen xanh đỏ, đánh trước nói sau”, như thể là hiểu nhầm tinh thần hiệp khách.
2. Có niềm cảm thông sâu sắc đối với con người.
Có “võ” mà không có “hiệp” không đáng gọi là “võ hiệp”. Thượng võ mà trọng nghĩa mới là hình tượng võ hiệp chân chính. Hiệp khách vốn mang truyền thống nhiệt tình, “lộ kiến bất bình, bạt đao tương trợ” (giữa đường thấy sự bất bình liền rút đao ra giúp đỡ), chủ trương “người thiên hạ phải lo việc thiên hạ”. Trong “Tam hiệp ngũ nghĩa” có một đoạn rằng:
“Người hành hiệp trượng nghĩa, đâu cũng là nhà, tùy ngộ nhi an. Không phải họ cố tình gây sự, mà chỉ vì thấy chuyện bất bình, không nhịn được, coi như đó là việc của mình, như thế mới không thẹn với chữ “hiệp”.
Trong “Thần điêu hiệp lữ”, Quách Tĩnh đã nói:
“Chúng ta luyện tập võ công để làm gì? Để hành hiệp, cứu người trong lúc khốn cùng là bổn phận của chúng ta. Chỉ mong con (Dương Quá) nhớ kỹ tám chữ này – Vì nước vì dân, ấy là đại hiệp. sau này vang danh thiên hạ, trở thành vị đại hiệp chân chính được muôn dân ngưỡng mộ.”
La Gia Luân đã định nghĩa:
“Hiệp là niềm cảm thông vĩ đại”.
Không nhất thiết có võ công mới là “hiệp”, chỉ cần có lòng cảm thông, coi trọng nghĩa khí thì xứng đáng là hiệp, Chu Gia chính là một vị “văn hiệp” như thế. (Chu Gia: nhân vật trong “Du hiệp liệt truyện”, sách Sử ký của Tư Mã Thiên)
3. Hành vi tự do cao độ, tính cách hết sức chân thật.
Hiệp khách không chấp nhận pháp lệnh của quan phương và sự ràng buộc của lễ nghi thế tục, dám nói dám làm, dám yêu dám ghét, tha hồ báo oán báo ân. (Nguyên văn: Khoái ý ân cừu ).Họ đâu sợ sự chê bai của người đời, mình làm mình chịu.
Trong “Thần điêu hiệp lữ”, Tiểu Long Nữ và Dương Quá từ tình thầy trò chuyển thành tình yêu, Dương Quá ngang nhiên tuyên bố trước mọi người:
“Các người có chém tôi ngàn nhát vạn nhát, tôi vẫn lấy nàng”.
“Tôi không sai!”
Trong “Tiếu ngạo giang hồ”, Lệnh Hồ Xung nhận lời trăng trối của Định Nhàn sư thái, đem thân nam tử đảm đương trách nhiệm “Chưởng môn sư huynh” của phái Hằng Sơn, toàn những nữ ni, “Làm một việc chưa từng có trong võ lâm”. Những bậc trí giả trong võ lâm như Phương Chứng đại sư, Xung Hư đạo trưởng không những không coi đó là việc đại nghịch bất đạo mà còn khen ngợi Định Nhàn sư thái suy nghĩ sâu xa, có tuệ nhãn biết người.
Hiệp khách đều là những con người chí tình chí tính, không che đậy khuyết điểm và sai lầm của mình, không “khẩu Phật tâm xà”. Trong “Đa tình kiếm khách vô tình kiếm”, Mai Đại tiên sinh muốn dùng thuốc giải để đổi lấy bức họa “Thanh minh thượng hà đồ” của gia đình Lý Tầm Hoan. Nghe nói Lý Tầm Hoan đã tặng bức họa ấy cho người khác rồi, bèn nói luôn mười mấy lời “đáng tiếc”, rồi đứng lên bảo bọn người hầu dẹp tiệc rượu.
Mai Nhị tiên sinh chau mày nói: “Không có “Thanh minh thượng hà đồ” thì không thể uống rượu sao?” Mai Đại tiên sinh cười nhạt nói: “Rượu của ta vốn không định đãi khách”. Nghe vậy Lý Tầm Hoan không những không giận mà còn cười. Chàng cảm thấy con người này tuy tự ái, hẹp hòi nhưng chất phác thật thà, ít ra thì cũng không phải là ngụy quân tử.
Trong đám hiệp khách không hiếm kẻ dám làm “chân tiểu nhân” như Mai Đại tiên sinh. “Chân tiểu nhân” tuy chẳng hay gì nhưng còn hơn xa những kẻ “ngụy quân tử” luôn mồm nhân nghĩa đạo đức mà lòng dạ gian manh.
4. Phát huy tối đa tiềm năng của con người.
Đây là một đặc trưng của hiệp khách, rất hấp dẫn người đọc. Thông thường, hiệp khách có hai mục tiêu lớn: tuyệt đỉnh võ công và tuyệt đỉnh nhân sinh. Hai cảnh giới tuyệt đỉnh này chỉ có thể đạt được khi con người bị đẩy đến khốn cảnh bên bờ vực thẳm.
Tôn Tử nói:
“Đặt vào chỗ mất rồi mới còn, hãm vào đất chết mới tìm ra đường sống.”
Khi hiệp khách bị đẩy đến bên bờ vực thẳm vạn trượng, đứng trước địch thủ có ưu thế tuyệt đối, võ công luyện được đã trở nên bất lực, nhưng nếu có thể siêu việt ranh giới sinh tử, thì trong trạng thái tuyệt lộ ấy, trí tuệ, võ công đột nhiên được phát huy đến tuyệt đỉnh.
Trong “Bình tung hiệp ảnh”, Trương Đan Phong bị khốn trong hang, không còn hi vọng sống sót trở về, chàng bèn mở “Huyền công yếu quyết” ra đọc, không nghĩ gì đến chuyện sống chết nữa. Thế là ở trong hang đá ấy chàng luyện tập theo yếu quyết trong bộ kỳ thư ấy và đạt được nội công thượng thừa. Quả nhiên chàng đã luyện được võ công cái thế trong khốn cảnh ấy.
Đồng thời với sự truy cầu tuyệt đỉnh võ công, hiệp khách cũng dần dần tham ngộ được tuyệt đỉnh của nhân sinh. Trong “Thần điêu hiệp lữ”, Dương Quá trước sau đã học võ công của các phái Toàn Chân, Cổ Mộ, cho đến bí truyền của Tây Độc, Đông Tà, Bắc Cái nhưng mãi đến khi bị chặt đứt cánh tay, được sự giúp đỡ của thần điêu chàng mới lãnh hội được chân đế kiếm thuật của Độc Cô Cầu Bại, độc sáng nên “Ảm nhiên tiêu hồn chưởng”, đạt đến tuyệt đỉnh võ học. Đồng thời cảnh giới tư tưởng của chàng cũng thăng hoa, từ chỗ vừa chính vừa tà đến chỗ từ bỏ ân oán cá nhân, cùng Tiểu Long Nữ xả thân vì nước, đạt đến đỉnh cao của đạo nghĩa hiệp sĩ.
Nhà triết học hiện sinh người Đức – Nietzsche đã từng nói rằng:
“Chỉ có thể tìm thấy siêu nhân ở nơi con người phải vượt qua những trở lực cực kỳ to lớn.” và “Bí quyết của thành quả lớn lao và hạnh phúc tối cao của đời sống là sống trong hiểm cảnh.”
>> Nietzsche : sống là chịu đựng và tìm thấy ý nghĩa trong nỗi khổ đau
Phải trải qua sự sống chết, tai nạn, xung đột, tội nghiệt… thì người hiệp khách mới ngộ được ý vị của cuộc đời. Trong đoạn kết thúc của tác phẩm “Đào hoa truyền kỳ” (thuộc bộ “Hiệp đạo Sở Lưu Hương”) có hai cánh cửa lớn giống hệt nhau, một cánh mở thông vào cuộc sống trần thế, một cánh mở thông đến bờ vực sâu vạn trượng thăm thẳm, làm sao để chọn đúng cánh cửa mở vào sự sống?
“Sở Lưu Hương bỗng mỉm cười, mở một cánh cửa – cánh tay chàng rất quả quyết. Trong khoảnh khắc ấy, chàng đã trở lại với Sở Lưu Hương vốn có. Chàng mở rộng cánh cửa, bước ra. Chàng đã mở cánh cửa nào vậy? Không ai biết được. Nhưng điều ấy không quan trọng, bởi vì chàng đã đến, đã sống, đã yêu. Dẫu là thế nào, đối với bất kỳ ai, như thế cũng là đủ rồi.”
>> Đọc thêm : Sở Lưu Hương : Hiệp khách hoàn mỹ -Thế gian khó thấy
Chính như một câu trong “Thần điêu hiệp lữ”:
“Đời người đã đến thế, còn đòi hỏi gì nữa?”
Với tư cách là một thứ phù hiệu của văn hóa, hiệp khách là một câu đố, như một bài thơ mãi mãi không đoán nổi, nói không cùng, mà nếu nói rõ ra được thì lại trở thành tầm thường.
Từ “Thích khách liệt truyện” và “Du hiệp liệt truyện” dưới ngòi bút của Tư Mã Thiên đến truyền kỳ đời Đường, từ tiểu thuyết võ hiệp cựu phái đến tiểu thuyết võ hiệp tân phái, từ Lương Vũ Sinh đến Kim Dung, Cổ Long, Ôn Thụy An, trên cơ sở những đặc điểm chung ấy, hình tượng hiệp khách lại rất khác nhau. Chẳng hạn như quan hệ giữa hiệp khách và quan phủ, ở rất nhiều triều đại tiểu thuyết võ hiệp đã nhấn mạnh sự vượt qua chính trị hiện thực của hiệp khách. Trong “Tiếu ngạo giang hồ”, Định Dật sư thái đã nói rất hay rằng:
“Người học võ chúng ta, lấy tinh thần hiệp nghĩa làm trọng, tiêu dao tự tại chốn giang hồ, nhọc lòng với việc quan làm gì?”
Nhưng trong tiểu thuyết võ hiệp công án thời Vãn Thanh (cuối đời Thanh), hiệp khách phần đông lại “thấy rõ lục lâm chẳng tốt đẹp gì”, đầu hàng quan phủ, cam tâm làm chó săn chim mồi quay mũi đao trở lại trấn áp anh em kết nghĩa trên giang hồ. “Thủy hử truyện” ở vào khoảng giữa của hai loại ấy. Các hảo hán Lương Sơn Bạc trước làm hiệp đạo, về sau lại nhận chiêu an.
Lại chẳng hạn như thái độ đối với tình yêu và tình dục cũng có sự khác nhau. Triệu Khuông Dẫn, trong “Tống Thái Tổ thiên lý tống Kinh Nương”, hết lần đến lần khác cự tuyệt một cách thô bạo tình yêu của Kinh Nương, chỉ sợ làm hoen ố phong độ hiệp sĩ cao khiết của mình; đó là một hình tượng “thanh tâm quả dục” tiêu biểu. Còn những nhân vật như Lục Tiểu Phượng, Sở Lưu Hương dưới ngòi bút Cổ Long thì lại là những “tình hiệp” phong lưu rất yêu nữ sắc, vung vãi tình yêu, chẳng hề chung tình với ai.
Trong tác phẩm của ba đại gia tiểu thuyết võ hiệp tân phái, tính cách của hiệp khách trong tác phẩm của mỗi nhà văn đều có đặc sắc riêng. Hiệp khách dưới ngòi bút Lương Vũ Sinh đầy tính chất lý tưởng, có phần luân lý hóa, nhân vật chính tà phân biệt rạch ròi, tính cách đơn nhất. Dưới ngòi bút Kim Dung thì hiệp khách không có ranh giới tuyệt đối giữa chính và tà, nhân vật nào cũng có tính cách phức tạp, thường là vừa chính vừa tà; chính như lời của Trương Tam Phong trong “Ỷ thiên Đồ long ký”:
“Hai chữ chính tà vốn rất khó phân biệt. Đệ tử chính phái mà tâm thuật bất chính thì chỉ là kẻ tà ác; người trong tà phái chỉ cần một lòng hướng thiện thì lại thực sự là chính nhân quân tử.”
Kim Dung và Lương Vũ Sinh đều phú cho nhân vật hiệp khách của mình một nội hàm văn hóa xã hội thâm hậu, thậm chí nhiều cao thủ võ lâm được viết thành nhân vật chính trị.
Cổ Long thì hoàn toàn khác. Hình tượng hiệp khách dưới ngòi bút Cổ Long không có bối cảnh lịch sử và bối cảnh chính trị, thậm chí chẳng có mấy nội dung xã hội, chỉ chú trọng thể nghiệm sự vi diệu và phức tạp của nhân sinh, trong những xung đột gay gắt đã thể hiện nhân cách cao quý và thế giới nội tâm phong phú của hiệp khách.
>> Đọc thêm : Lạm bàn Kim Dung – Lương Vũ Sinh – Cổ Long
Tính cách của hiệp sĩ trong tiểu thuyết võ hiệp vốn có nguồn gốc từ đời sống hiện thực, lại thêm tiếp nhận một cách sâu sắc ảnh hưởng của những câu chuyện anh hùng hiệp nữ trong sách xưa, như “Đào viên kết nghĩa”, “Ngõa Cương uy phong” (trong “Tùy Đường diễn nghĩa”), “Lương Sơn tụ nghĩa” (trong “Thủy hử”).
Những câu chuyện này được truyền tụng rộng rãi trên chốn giang hồ và trong dân gian, đã trở thành những tấm gương của lòng trung nghĩa, tạo thành những tổ chức kết xã bí mật trong dân gian. Đương nhiên hình tượng hiệp khách trong tiểu thuyết võ hiệp tân phái có nhiều cách tân nhưng không phải là không ít nhiều mang bóng dáng của hiệp khách trong văn học truyền thống.
———————–
Văn hoá võ hiệp – Ôn Tử Kiến
Một người thích đọc và viết, quan tâm đến tâm lý học, đam mê Cổ Long, thích đọc Haruki Murakami, tinh thần theo Chủ Nghĩa Hiện Sinh, đời sống theo triết Khắc Kỷ - Cô độc hướng ngoại & Bình thản hướng nội
